Σημείωση προς τον αναγνώστη
Το άρθρο αυτό είναι το Μέρος 2 από μια σειρά 7 άρθρων που εξερευνούν την πορεία της γνώσης και της σκέψης από την εποχή πριν το internet έως την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Στο πρώτο μέρος μιλήσαμε για μια εποχή όπου η γνώση απαιτούσε χρόνο και κόπο. Εδώ περνάμε στην πρώτη μεγάλη αλλαγή: τη στιγμή που η πληροφορία έγινε μαζικά προσβάσιμη.
Εισαγωγή
Όταν εμφανίστηκε το internet, δεν άλλαξε απλώς η ταχύτητα με την οποία βρίσκαμε πληροφορίες. Άλλαξε η ίδια μας η σχέση με τη γνώση.
Ξαφνικά, η πληροφορία δεν ήταν δεμένη με έναν συγκεκριμένο χώρο ή χρόνο. Δεν χρειαζόταν να πας κάπου. Ήταν ήδη εκεί. Διαθέσιμη. Ανοιχτή. Και λίγο αργότερα, με την εμφάνιση του Google, αυτή η πρόσβαση έγινε σχεδόν απόλυτη.
Κι όμως, παρά αυτή τη ριζική αλλαγή, κάτι ουσιαστικό παρέμενε ίδιο: η γνώση εξακολουθούσε να απαιτεί σκέψη.
Από το «πού βρίσκεται» στο «πώς τη βρίσκω»
Το internet δεν κατήργησε την αναζήτηση. Τη μετέφερε. Πριν, έπρεπε να ξέρεις πού μπορεί να βρίσκεται μια πληροφορία. Σε ποιο βιβλίο, σε ποιο ράφι, σε ποια ενότητα. Μετά, έπρεπε να μάθεις πώς να τη βρεις μέσα σε έναν τεράστιο ψηφιακό χώρο.
Αυτό σήμαινε ότι η ευθύνη δεν εξαφανίστηκε. Απλώς άλλαξε μορφή. Δεν αρκούσε να πληκτρολογήσεις μια ερώτηση. Έπρεπε να ξέρεις πώς να τη διατυπώσεις. Πώς να τη βελτιώσεις. Πώς να καταλάβεις αν αυτό που έβρισκες απαντούσε πραγματικά σε αυτό που έψαχνες ή απλώς έμοιαζε σχετικό.
Η σκέψη δεν αφαιρέθηκε από τη διαδικασία. Μετακινήθηκε πιο μπροστά.
Το Google ως εργαλείο επιλογής
Ένα από τα πιο σημαντικά – και συχνά ξεχασμένα – χαρακτηριστικά του Google είναι ότι δεν έδινε απαντήσεις. Έδινε επιλογές.
Σε έφερνε μπροστά σε δεκάδες πηγές. Διαφορετικές οπτικές. Άλλα επίπεδα ποιότητας. Άλλα κίνητρα. Άλλες προθέσεις. Και η απόφαση παρέμενε δική σου.
Έπρεπε να ανοίξεις, να διαβάσεις, να συγκρίνεις. Να καταλάβεις ποιο κείμενο απλώς αναπαράγει πληροφορία και ποιο προσθέτει ουσία. Να ξεχωρίσεις το τεκμηριωμένο από το πρόχειρο. Με άλλα λόγια, η γνώση έγινε εύκολη στην πρόσβαση – αλλά όχι έτοιμη.
Η σύνθεση ως βασική δεξιότητα
Για μια ολόκληρη γενιά, το internet έγινε το βασικό εργαλείο μάθησης. Σχολικές και φοιτητικές εργασίες, παρουσιάσεις, άρθρα, projects – όλα περνούσαν μέσα από την online αναζήτηση.
Αλλά το αποτέλεσμα δεν προέκυπτε αυτόματα. Έπρεπε να μαζέψεις πληροφορίες από διαφορετικά σημεία, να τις μεταφέρεις σε έναν δικό σου χώρο, να τις επεξεργαστείς και, κυρίως, να τις συνδέσεις μεταξύ τους. Η γνώση δεν ήταν απλή αντιγραφή. Ήταν σύνθεση. Και η σύνθεση απαιτεί σκέψη.
Η αξιοπιστία ως νέο ερώτημα
Το internet δεν δημιούργησε την παραπληροφόρηση. Δημιούργησε όμως κάτι νέο: πρόσβαση σε πληροφορία χωρίς φίλτρο.
Και αυτό, τουλάχιστον αρχικά, δεν μας αποδυνάμωσε. Μας εκπαίδευσε. Συχνά με λάθος τρόπο, αλλά μας εκπαίδευσε. Μάθαμε να αμφισβητούμε, να διασταυρώνουμε, να ψάχνουμε δεύτερη και τρίτη πηγή.
Η κριτική σκέψη δεν διδάχθηκε ως θεωρία. Αναπτύχθηκε από ανάγκη. Γιατί αν δεν έκανες εσύ τον έλεγχο, δεν θα τον έκανε κανείς για εσένα.
Forums και συλλογική εμπειρία
Ένα ξεχωριστό κομμάτι της εποχής του internet ήταν τα forums. Εκεί, η γνώση δεν παρουσιαζόταν ως μία σωστή απάντηση. Παρουσιαζόταν ως εμπειρία.
Άνθρωποι διαφωνούσαν. Έλεγαν διαφορετικά πράγματα. Περιέγραφαν τι λειτούργησε και τι όχι. Και μέσα από αυτή τη σύγκρουση απόψεων γινόταν κάτι πολύτιμο: καταλάβαινες ότι η γνώση δεν είναι πάντα απόλυτη.
Για να την προσεγγίσεις, έπρεπε να ακούσεις, να συγκρίνεις και τελικά να αποφασίσεις μόνος σου.
Γιατί το internet δεν μας έκανε τεμπέληδες
Υπάρχει η άποψη ότι το internet μας έκανε λιγότερο σκεπτόμενους. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Το internet μείωσε τον κόπο πρόσβασης, αύξησε δραματικά τον όγκο πληροφορίας και απαίτησε νέες δεξιότητες. Η σκέψη δεν εξαφανίστηκε. Προσαρμόστηκε.
Ακόμα έπρεπε να ξέρεις τι ψάχνεις. Ακόμα έπρεπε να ξεχωρίζεις το σημαντικό από το άχρηστο.
Η αρχή μιας αργής μετατόπισης
Κάπου εδώ, όμως, άρχισε μια ανεπαίσθητη αλλαγή. Όχι απότομη. Όχι θεαματική. Η ταχύτητα άρχισε σιγά σιγά να υπερισχύει του βάθους. Η ποσότητα να πιέζει την ποιότητα. Η σκέψη δεν είχε χαθεί. Αλλά είχε αρχίσει να πιέζεται. Και αυτό θα φανεί καθαρά στο επόμενο στάδιο.
Συμπέρασμα
Το internet και το Google δεν κατήργησαν τη σκέψη. Τη διατήρησαν, αλλά τη δοκίμασαν. Έκαναν τη γνώση προσβάσιμη σε όλους, αλλά άφησαν την ευθύνη της κατανόησης στον άνθρωπο.
Ήταν το τελευταίο στάδιο όπου η πληροφορία δεν ήταν απάντηση, αλλά αφετηρία.
Στο επόμενο άρθρο περνάμε στο σημείο όπου αυτή η ισορροπία αρχίζει να χάνεται:
όταν η γνώση γίνεται περιεχόμενο και η προσοχή το βασικό νόμισμα.
Με την υπογραφή του Καφέ Ευάγγελου.
