Σημείωση προς τον αναγνώστη
Το άρθρο αυτό είναι το Μέρος 3 από μια σειρά 7 άρθρων που εξερευνούν πώς αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο μαθαίνουμε και επεξεργαζόμαστε την πληροφορία.
Στα προηγούμενα μέρη είδαμε πώς η γνώση απαιτούσε κόπο και πώς το internet έκανε την πληροφορία προσβάσιμη χωρίς να αφαιρεί τη σκέψη. Εδώ περνάμε στο σημείο καμπής: τη στιγμή που η πληροφορία παύει να αναζητείται και αρχίζει να καταναλώνεται.
Εισαγωγή
Τα social media δεν δημιουργήθηκαν για να μεταφέρουν γνώση. Δημιουργήθηκαν για να κρατούν την προσοχή. Αυτό από μόνο του δεν είναι πρόβλημα. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η προσοχή γίνεται το βασικό κριτήριο αξίας. Όταν κάτι δεν αξιολογείται με βάση το αν είναι σωστό ή ουσιαστικό, αλλά με βάση το αν «τραβάει». Κάπου εκεί, η σχέση μας με τη γνώση αλλάζει για πρώτη φορά ουσιαστικά.
Από την αναζήτηση στο scroll
Μέχρι το Google, η πληροφορία απαιτούσε μια ενεργή κίνηση. Έπρεπε να ψάξεις. Να πληκτρολογήσεις. Να επιλέξεις. Να μπεις στη διαδικασία.
Στα social media δεν κάνεις τίποτα από αυτά. Η πληροφορία εμφανίζεται μπροστά σου χωρίς να τη ζητήσεις. Δεν ρωτάς. Δεν επιλέγεις. Απλώς σκρολάρεις.
Και σε αυτή τη μετάβαση, η γνώση αλλάζει μορφή. Από αποτέλεσμα αναζήτησης γίνεται παθητικό ερέθισμα. Και η παθητικότητα είναι το πρώτο βήμα υποχώρησης της σκέψης.
Όταν όλα αποκτούν την ίδια βαρύτητα
Στο feed, όλα μοιάζουν ίδια.
- Ένα ιστορικό γεγονός.
- Μια επιστημονική ανακάλυψη.
- Μια προσωπική άποψη.
- Ένα αστείο.
- Ένα ψέμα.
Όλα εμφανίζονται με τον ίδιο ρυθμό, την ίδια αισθητική, την ίδια διάρκεια. Ο εγκέφαλος δεν έχει χρόνο – ούτε λόγο – να ξεχωρίσει. Έτσι, όλα αποκτούν ίση βαρύτητα.
Η πληροφορία χάνει το πλαίσιο της. Και χωρίς πλαίσιο, δεν υπάρχει κατανόηση.
Όταν η γνώση γίνεται “content”
Στα social media, η γνώση δεν χρειάζεται να είναι σωστή. Χρειάζεται να είναι ελκυστική.
- Όσο πιο απλό το μήνυμα, τόσο καλύτερα αποδίδει.
- Όσο πιο απόλυτο, τόσο πιο εύκολα διαδίδεται.
- Όσο πιο προκλητικό, τόσο μεγαλύτερη απήχηση έχει.
Η πολυπλοκότητα δεν ευνοείται. Η αμφιβολία δεν ανταμείβεται. Και έτσι, η γνώση απλοποιείται μέχρι να παραμορφωθεί.
Το παράδειγμα των εθνικών επετείων
Κάθε χρόνο, στις εθνικές επετείους, επαναλαμβάνεται το ίδιο σκηνικό. Δημιουργοί περιεχομένου βγαίνουν στον δρόμο και ρωτούν:
«Τι γιορτάζουμε σήμερα;»
Οι απαντήσεις συχνά είναι λανθασμένες. Όμως αυτό δεν είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο. Το πραγματικό πρόβλημα εμφανίζεται μετά.
Η ντροπή αντί για τη μάθηση
Όταν κάποιος συνειδητοποιεί ότι απάντησε λάθος, δεν αναρωτιέται ποιο είναι το σωστό. Ανησυχεί για το πώς φαίνεται. Ζητά να μην ανέβει το βίντεο. Να κατέβει. Να ξεχαστεί. Η προτεραιότητα δεν είναι η γνώση. Είναι η εικόνα. Και αυτό αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: δεν φοβόμαστε την άγνοια. Φοβόμαστε την έκθεσή της.
Γιατί τα social media δεν διορθώνουν
Στο περιβάλλον των social media, το λάθος δεν είναι πρόβλημα. Είναι ευκαιρία. Το λάθος προκαλεί σχόλια. Φέρνει αντιδράσεις. Αυξάνει το engagement. Η διόρθωση, αντίθετα, δεν έχει ένταση. Δεν κρατάει την προσοχή. Δεν επιβραβεύεται από τον αλγόριθμο.
Έτσι, η άγνοια δεν διορθώνεται. Απλώς ανακυκλώνεται.
Όταν η ιστορία γίνεται στιγμιότυπο
Η ιστορία, για να κατανοηθεί, χρειάζεται χρόνο, συνέχεια και αιτιότητα. Στα social media, όμως, γίνεται στιγμιότυπο. Αποσπάται από το πλαίσιο της. Χάνει το “πριν” και το “μετά”. Μετατρέπεται σε μια φράση, ένα clip, ένα meme.
Και όταν η ιστορία αποκόπτεται από τη συνέχεια της, παύει να είναι γνώση. Γίνεται απλώς υλικό κατανάλωσης.
Η ψευδαίσθηση ότι «τα ξέρουμε»
Ένα από τα πιο ύπουλα αποτελέσματα των social media είναι η αίσθηση οικειότητας με την πληροφορία.
- Επειδή είδαμε κάτι, νομίζουμε ότι το γνωρίζουμε.
- Επειδή το θυμόμαστε, νομίζουμε ότι το κατανοούμε.
Όμως η έκθεση δεν είναι κατανόηση. Και η επανάληψη δεν είναι γνώση.
Από την κρίση στην ταύτιση
Στα social media δεν αναζητούμε αλήθεια. Αναζητούμε επιβεβαίωση.
Ακολουθούμε όσους λένε αυτό που ήδη πιστεύουμε. Αποφεύγουμε την αμφισβήτηση. Απορρίπτουμε τη σύνθετη σκέψη. Η γνώση παύει να είναι εργαλείο κατανόησης του κόσμου. Γίνεται εργαλείο ταυτότητας.
Συμπέρασμα
Τα social media δεν μας έκαναν λιγότερο έξυπνους. Μας έκαναν λιγότερο ενεργούς.
- Η γνώση έγινε περιεχόμενο.
- Η προσοχή έγινε νόμισμα.
- Η σκέψη έγινε προαιρετική.
Και πάνω σε αυτό το έδαφος – χωρίς αναζήτηση, χωρίς φίλτρο, χωρίς βάθος – ήρθε η τεχνητή νοημοσύνη.
Όχι για να δημιουργήσει το πρόβλημα. Αλλά για να το αποκαλύψει.
Στο επόμενο άρθρο περνάμε στο επόμενο βήμα:
όταν από το scroll περάσαμε στην άμεση απάντηση.
Με την υπογραφή του Καφέ Ευάγγελου.
